Biskup

Gísli Þorláksson Hólabiskup (1657-1684) ásamt Ragnheiði Jónsdóttur eiginkonu sinni og tveimur fyrri konum sínum, Gróu Þorleifsdóttur og Ingibjörgu Benediktsdóttur. Myndin máluð í Kaupmannahöfn 1684

Biskup (áður skrifað byskup) er titill embættismanna í hinum ýmsu kristnu kirkjum, og hlutverk þeirra mismunandi eftir kirkjudeildum.

Þeir eru handhafar andlegar og veraldlegrar forystu í hinum ýmsu kristnu kirkjumdeildum. Oftas felur það í sér forystu og eftirlit með starfi safnaðanna, sjálfboðaliða, presta og djákna innan tiltekins svæðis sem nefnt er biskupsdæmi og í því eru einn eða fleiri söfnuðir. Þeir víga presta og djákna og þar að auki kirkjur og kapellur. Biskupinn er oftast einnig prestur í dómkirkju biskupsdæmisins.

Orðsifjar

Orðið biskup er komið í íslensku frá gríska orðinu episkopos (επισκοπος) gegnum latneska orðið episcopus, sem þýða má sem biskup, eftirlitsmaður , yfirmaður, umsjónarmaður eða verndari. Það hefur einnig verð þýtt á íslensku sem skyggnari, dæmi eru um að það hafi verið notað sem heiti á biskupi til forna. Biskupar voru einnig nefndir klerkagoðar í skáldamáli. Undirbiskupar kaþólskra erkibiskupa voru áður nefndir nefndir lýðbiskupar (eða ljóðbiskupar) á íslensku, en þar er sambærileg embætti vígslubiskupa. Fyrst eftir siðaskiptin voru biskupar á íslandi nefndir súperintent. Ástæðan var að mótmælendur í Norður-Þýskalandi og á Norðurlöndum vildu forðast kaþólska titilinn „biskup“, þar sem hann var sterklega tengdur valdi og þrepaskiptingu kaþólsku kirkjunnar.

Vald biskupa

Biskupsdæmi eru misvaldamikil og oft fer vald biskupa eftir trúarlegu hlutverki þeirra og hefðum. Í sumum kirkjudeildum (svo sem þeim rómversk-kaþólsku og rétttrúnaðarkirkjunni) eru til fleiri en ein gerð biskupa, sem hafa mismunandi valdsvið, til dæmis erkibiskupar og patríarkar. Páfinn í Róm er formlega rómversk-kaþólski biskup Rómaborgar og jafnframt æðsti biskup rómversk-kaþólsku kirkjunnar. Meðal þess sem biskupar sjá oft um er að vígja presta og guðshús og stjórna ýmsum athöfnum.

Postulleg vígsluröð

Kaþólska kirkjan, rétttrúnaðarkirkjan, austrænu rétttrúnaðarkirkjurnar, nestoríönsku kirkjurnar og enska biskupakirkjan leggja allar mikla áherslu á órofa vígsluröð biskupa allt aftur til postulanna. Mormónar telja einnig sína biskupa vera hluta postullegri vígsluröð, þó annari en öðrar kristnar kirkjur. Postulleg vígsluröð (á latínu: successio apostolica) er trúarkenning innan margra kirkjudeilda sem segir að viðkomandi kirkja sé beinlínis andlegur erfingi postulanna. Hins vegar eru þessar kirkjur ekki sammála um hvaða þýðingu þetta hefur.

Þær kirkjur sem leggja áherslu á mikilvægi órofinnar vígsluraðar vitna meðal annars í Postulasöguna 14:23, Postulasöguna 20:28 og 2. Tímóteusarbréf 1:6 máli sínu til stuðnings.

Flestar mótmælendakirkjur, að sænsku og finnsku evangelisk-lúthersku kirkjunum undanteknum, leggja lítið upp úr þessari hefð, þar á meðal dansku, íslensku og norsku kirkjurnar. Í guðfræði kaþólsku- og rétttrúnaðarkirkjanna er órofin vígsluröð í sjálfu sér álitin mjög mikilvæg vegna þess að Jesús lofaði að vera með postulum sínum og lærisveinum allt til enda veraldar. Ef vígsluröðin er rofin verður þessu loforði ekki framfylgt.

Biskupar í Nýja testamentinu

Ignatius frá Antíokkíu

Biskupar sem leiðtogar kirkjunnar eru nefndir í Nýja testamentinu, en hlutverk þeirra er óljóst ogt enginn skýr greinarmunur á biskupi (gríska: ἐπίσκοπος, episkopos) og presti (gríska: πρεσβύτερος, presbyteros, (öldungur). Það hefur upphaflega verið sama embættið: Í Postulasögunni, 20. kafla, talar Páll til öldunganna (prestanna) og biður þá um að vera umsjónarmenn (biskupar). Fyrstu vísbendingar um skipulag kirkjunnar væri að komast í fast form eru í bréfum Ignatiusar frá Antíokkíu sem skrifuð voru á árunum 107–108. Þar er biskupinn nefndur sem leiðtogi kristinna manna í hverri borg, æðri presbyterum og djáknum.

Embætti biskups er lýst Í Nýja testamentinu sem að hluta til stjórnun og að hluta til andlegt. Nákvæmasta dæmið er að finna í bréfi Páls til Títusar (1. kafli, vers 7), þar sem biskupinn er kallaður „ráðsmaður Guðs“ og útskýrt er að hann eigi að „vera fastheldinn við hið áreiðanlega orð, sem kennt hefur verið, til þess að hann sé fær um bæði að uppörva með hinni heilnæmu kenningu og hrekja þá sem móti mæla.“

Súperintent

Eftir siðaskiptin um miðja 16. öld hættu margar mótmælendakirkjur að nota orðið biskup og notuðu þess í stað orðið súperintent (úr latínu: superintendens, yfirsjónarmaður). Þetta gilti meðal annars í Dansk-Norska ríkinu, Þýskalandi og í Svíþjóð. Sem liður í kirkjuskipan Kristjáns 3. Danakonungs, sem afnam stöðu kaþólsku biskupanna, var súperintent einnig notað yfir embætti biskupa á Íslandi fyrst eftir siðaskiptin. Hugtakið var tekið upp af konungsvaldinu til að undirstrika að hlutverk biskupa og annara kirkjuhöfðingja breyttist úr að vera hluti af valdi kaþólsku kirkjunnar yfir í vera veraldlegt embætti í þjónustu konungs. Hugtakið var notað formlega fyrstu 130 árin eftir siðaskiptin í Dansk-Norska ríkinu, en biskupstitillinn var síðar tekinn upp á nýju. Talið er að hið i hefðbundna biskupsheiti hafi haldist í daglegu tali meðal annars á Íslandi.

Tengt efni

• Biskup Íslands, æðsti maður þjóðkirkjunnar.
• Erkibiskup
• Biskupsdæmi

Tenglar

• Hvað merkir orðið biskup upphaflega og hverjar eru orðsifjar þess? Svar á Vísindavefnum Geymt 16 febrúar 2006 í Wayback Machine
• Vefur biskups Íslands
• Reykjavíkurbiskupsdæmi kaþólsku kirkjunnar