ئەستێرەی نیوترۆنی
ئەستێرەی نیوترۆنی کڕۆکی داڕووخاوی ئەستێرەیێکی سەرووزەبەلاحی گەورەیە.[١] قەبارەیان بچووکە کە نیوەتیرەیان نزیکەی ١١–١١٫٥ کیلۆمەتر دەبێت. بارستەیان نزیک دوو ھێندەی بارستەی خۆر دەبێت. بچووکترین و چڕترین ئەستێرەکانی گەردوونن.[٢] پاشماوەی تەقینەوەی ئەستێرە زەبەلاحەکانن کە وەک نوێبوونەوەی مەزن تەقیونەتەوە.
| ئەستێرەی نیوترۆنی | |
|---|---|
 | |
| لقی | compact object |
| بەشێکە لە | Thorne–Żytkow object، X-ray binary، compact object |
| ماددەی بەکارھاتوو | Neutron-degenerate matter |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | ستێرفیزیک |
چڕیی ئەستێرەکە وەک چڕیی ناوکیلەی گەردیلەیێک وایە. بواری موگناتیسیی بەھێزیان ھەیە، لە نێوان ١٠٨ بۆ ١٠١٥ ھێندەی زەوی بەھێزترە. بواری ڕاکێشانی لەسەر ڕووی ئەستێرەیێکی نیوترۆنی نزیکەی ٢×١٠١١ جار وەک لەسەر ڕووی زەوی بەھێزترە.
پێکھاتن
دەستکاریھەر ئەستێرەیەکی زنجیرەی سەرەکی، کە بارستایی سەرەتایییەکەی لە ٨ ھێندەی بارستاییی خۆر زیاتر بێت، توانای ئەوەی ھەیە ببێتە ئەستێرەیەکی نیوترۆنی. لەگەڵ پەرەسەندنی ئەستێرەکە و دوورکەوتنەوەی لە زنجیرەی سەرەکی، یەکگرتنە ناوکییە یەک لە دوای یەکەکان ناوکێکی دەوڵەمەند بە ئاسن بەرھەم دەھێنن. کاتێک ھەموو سووتەمەنییە ناوکییەکە لە ناوکەکەدا بەکاردەھێنرێت، ناوکەکە تەنھا بەھۆی فشاری ماددە شیبووەکانەوە پشتگیری دەکرێت. نیشتنی زیاتری بارستایی کە لە ئەنجامی یەکگرتنی ناوکی لە چینەکانی ئەستێرەکەدا دروست دەبێت، دەبێتە ھۆی ئەوەی ناوکەکە سنووری چاندراسێخار تێپەڕێنێت. فشاری شیبوونەوەی ئەلیکترۆنی تێدەپەڕێندرێت و ناوکەکە زیاتر دادەڕمێت، کە دەبێتە ھۆی بەرزبوونەوەی پلەی گەرما بۆ زیاتر لە ٥ ملیار کڵڤن. لەم پلە گەرمییانەدا، شیبوونەوەی ڕووناکی ڕوودەدات (شیبوونەوەی ناوکی ئاسن بۆ پێکھێنانی گەردیلەکانی ئەلفا بەھۆی تیشکی گامای وزە بەرزەوە). لەگەڵ بەرزبوونەوەی پلەی گەرما، ئەلیکترۆن و پڕۆتۆنەکان یەکدەگرن بۆ پێکھێنانی نیوترۆنەکان لە ڕێگەی پرۆسەی گرتنی ئەلیکترۆنەوە، کە لێشاوێک لە نیوترینو دەردەدات. کاتێک چڕیی ناوکی دەگاتە ٤*١٠¹⁷ کیلۆگرام/مەتر سێجا، تێکەڵەیەک لە پاڵنانی ھێزی ناوکیی بەھێز و فشاری شیبوونەوەی نیوترۆنی پرۆسەی بچووکبوونەوەکە ڕادەگرێت. بەرگە دەرەکییە بچووکبووەوەکەی ئەستێرەکە ڕادەوەستێت و بەھۆی لێشاوی ئەو نیوترینووانەی کە لە پێکھاتنی نیوترۆنەکانەوە دروست بوون، بۆ دەرەوە پاڵ دەنرێت، و ئەستێرەکە دەبێتە سوپەرنۆڤا. ئەوەی دەمێنێتەوە ئەستێرەیەکی نیوترۆنییە. ئەگەر پاشماوەکە بارستایییەکەی لە نزیکەی سێ ھێندەی بارستاییی خۆر زیاتر بێت، ئەوا ئەستێرە نیوترۆنییەکە دادەڕمێت و دەبێتە کونێکی ڕەش.[٣][٤]
کاتێک ناوکی ئەستێرەیەکی گەورە لە کاتی تەقینەوەی سوپەرنۆڤای جۆری دووەم یان جۆری یەکەمی بی یان جۆری یەکەمی سیدا بچووک دەبێتەوە، بۆ ئەوەی دابڕمێت و ئەستێرەیەکی نیوترۆنی پێکبھێنێت، زۆربەی تەوژمی گۆشەیی خۆی دەپارێزێت. بەڵام، لەبەرئەوەی تەنھا بەشێکی بچووکی نیوەتیرە ئەسڵییەکەی ھەیە (بۆیە تەوژمی بێھێزییەکەی بە شێوەیەکی بەرچاو کەم دەکات)، ئەستێرە نیوترۆنییە دروستبووەکە خێرایییەکی خولانەوەی زۆر بەرزی ھەیە، پاشان لە ماوەیەکی زۆر درێژدا خاو دەبێتەوە. ئەستێرە نیوترۆنییەکان ماوەی خولانەوەیان لە نێوان ١.٤ میللی چرکە بۆ نزیکەی ٣٠ چرکەدایە. ھەروەھا بەھۆی چڕییە بەرزەکەیانەوە، کێشکردنێکی ڕووی زۆر بەرزیان ھەیە، بە بەھای نموونەیی لە نێوان ١٠¹² و ١٠¹³ مەتر/چرکە دووجادا (١٠¹¹ جار بەرزتر لە کێشکردنی زەوی).[٥] یەکێک لە پێوەرەکانی ئەم کێشکردنە زەبەلاحەی ئەستێرە نیوترۆنییەکان ئەوەیە کە خێرایی دەربازبوونیان لە نێوان ١٠٠،٠٠٠ کیلۆمەتر/چرکە بۆ ١٥٠،٠٠٠ کیلۆمەتر/چرکەدایە، واتە لە نیوە بۆ سێیەکی خێراییی ڕووناکی. کێشکردنی ئەستێرە نیوترۆنییەکە ئەو ماددانەی کە دەکەونە سەری بۆ خێرایییەکی زەبەلاح خێرا دەکات. ئەگەری ھەیە ھێزی پێکدادانەکە ئەم ماددانە بۆ گەردیلەکانیان شیبکاتەوە، کە وادەکات ھەموو ماددەکان ھاوشێوە بن، بۆ ئەوەی لەگەڵ ئەستێرە نیوترۆنییەکەدا یەکبگرن.
ھەسارەکان
دەستکاریئەستێرە نیوترۆنییەکان دەتوانن میوانداریی ھەسارەی دەرەکی بکەن. دەکرێت ھەسارەی ڕەسەن بن یان بە دەوری ئەستێرەیەکی دووانەدا بخولێنەوە یان گیرابن یان لە قۆناغی دووەمی پێکھاتنی ھەسارەکانەوە دروست بووبن. ئەستێرە لێدەرەکانیش (pulsars) دەتوانن بەرگەھەوای ئەستێرەکان ڕووت بکەنەوە، و پاشماوەی ھەسارەیی بەجێبھێڵن، کە بەپێی لێکدانەوە بە ھەسارە کاسۆنییەکان یان تەنی ئەستێرەیی ناسراون. بۆ ئەستێرە لێدەرەکان، دەکرێت ئەم ھەسارە لێدەرانە بە بەکارھێنانی شێوازی کاتی لێدان (pulsar timing) ئاشکرا بکرێن، کە ڕێگە بە دۆزینەوەی ھەسارە زۆر بچووکترەکان بە وردییەکی بەرزتر و باشتر لە شێوازەکانی تر دەدات. دۆزینەوەی دوو سیستم بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە پشتڕاست کراوەتەوە. یەکەم ھەسارە دەرەکییەکان کە تا ئێستا دۆزرابنەوە سێ ھەسارەی دراگەر، پۆڵتێرگایست و فۆبیتەر بوون لە دەوری ئەستێرەی PSR B1257+12 لە نێوان ساڵانی ١٩٩٢ و ١٩٩٤. لەنێویاندا، دراگەر بچووكترین ھەسارەی دەرەکییە کە تا ئێستا دۆزرابێتەوە، بە بارستایییەک کە تەنھا دوو ھێندەی بارستاییی مانگە. سیستمێکی تر PSR B1620-26ی ئەستێرەییە، کە تێیدا ھەسارەیەک بە دەوری سیستمێکی دووانەدا دەخولێتەوە کە لە ئەستێرەیەکی نیوترۆنی و قەزمێکی سپی پێکھاتووە. ھەروەھا، چەندین ھەسارەی پاڵێوراوی پشتڕاستنەکراوە ھەن. ھەسارە لێدەرەکان ڕووناکیی بینراوی کەم وەردەگرن، بەڵام بڕێکی زۆر لە تیشکی ئایۆنیزەکەر و بای ئەستێرەیی وزە بەرز وەردەگرن، کە وایان لێدەکات تا ڕادەیەک ژینگەیەکی نالەبار بن بۆ ژیان.
سەرچاوەکان
دەستکاری- ↑ Heger، A.؛ Fryer، C. L.؛ Woosley، S. E.؛ Langer، N.؛ Hartmann، D. H. (٢٠٠٣). «How Massive Single Stars End Their Life». Astrophysical Journal. ٥٩١ (1): ٢٨٨–٣٠٠. arXiv:astro-ph/٠٢١٢٤٦٩. Bibcode:٢٠٠٣ApJ...٥٩١..٢٨٨H. doi:١٠.١٠٨٦/٣٧٥٣٤١. S2CID ٥٩٠٦٥٦٣٢.
{{cite journal}}:|bibcode=length بپشکنە (یارمەتی); نرخی|arxiv=بپشکنە (یارمەتی) - ↑ Glendenning, Norman K. 2012 (٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢). Compact stars: nuclear physics, particle physics and general relativity (چاپی illustrated). Springer. لاپەڕە ١. ژپنک ٩٧٨-١-٤٦٨٤-٠٤٩١-٣.
{{cite book}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ناوە ژمارەیییەکان: authors list (بەستەر) Extract of page 1 - ↑ Bally, John; Reipurth, Bo (2006). The Birth of Stars and Planets. Cambridge University Press. pp. 207–. ISBN 978-0-521-80105-8.
- ↑ Blaschke, D.; et al. (2001). "Superdense QCD matter and compact stars". In Norman, K.; et al. (eds.). Perspectives in dense QCD matter. pp. 1–32. arXiv:astro-ph/0101030. Bibcode:2001pdqm.conf....1B.
- ↑ Glendenning, Norman K. (2000). Compact Stars: Nuclear Physics, Particle Physics and General Relativity (2nd ed.). Springer. pp. 1–. ISBN 978-0-387-98977-8.
بەستەرە دەرەکییەکان
دەستکاری
