Latin
| Lingua latina | |
| Region | Laci |
|---|---|
| Tipologia | SOV Flexionala |
| Sistèma d'escritura | alfabet latin |
| Classificacion lingüistica | |
| Estatut oficial | |
| Oficial de | Santa Sieu[2] |
| Estatut de conservacion | |
|
Classada coma lenga atudada (EX) per l'Atlàs de las lengas menaçadas dins lo mond | |
| Còdis lingüistics | |
| ISO 639-1 | la  |
| ISO 639-2 | lat |
| ISO 639-3 | lat |
| Ethnologue | lat |
| Glottolog | lati1261 |
| ASCL | 2902 |
| IETF | la |
| Mapa | |
 | |
Lo latin (autonim: lingua latina) qu'ei ua lenga classica qu'aparten a la familha de las lengas italicas, a l'origina parlada dens la region de Laci (en latin: Lătĭum) a l'entorn de Roma.[3] Arron la caduda de l'Empèri Roman, qui avó lòc en 476 apC, lo latin qu'evoluí de faiçon diferenta dens cada grana region d'Occident, segon las costumas lingüisticas deus pòbles dejà en plaça (substrat) o deus invadidors (superestrat), e pòc a pòc que'n gessín lengas navèras, emparentadas mes diferentas, qui forman lo grop de las lengas romanicas. Aqueth grop de lengas que compren l'occitan, lo catalan, lo francés, lo castelhan (espanhòu), l'aragonés, l'asturleonés, l'italian, lo portugués, lo galèc, lo sarde, lo romanés, lo romanch, lo ladin, lo friolan, lo francoprovençau (arpitan) e lo judeoespanhòu.
Difusion e usatges actuaus de la lenga
[modificar | modificar lo còdi]Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la lenga mairala de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la lenga, generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una lenga mòrta. Pasmens, en causa de son prestigi culturau, garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma lenga oficiala de l'Estat de la Ciutat de Vatican o coma lenga liturgica au sen de la Gleisa Catolica. Per exemple, lo Còdi de Drech Canonic de 1983 es entierament redigit en latin[4].
En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas europeas durant l'Edat Mejana e la Renaissença a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde scientific. Ansin, una partia importanta de la terminologia tecnica, scientifica e filosofica es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la nomenclatura binomiala de las espècias establia per Linné durant lo segle XVIII[5].
Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema educatiu, generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en Occitània, figura au programa dels collegis e dels liceus e d'estudis mai especializats son possibles a l'universitat. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las lengas romanicas, dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, Vatican creèc d'institucions per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat[6].
Istòria
[modificar | modificar lo còdi]Originas e periòde arcaïc
[modificar | modificar lo còdi]L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo segle I avC[7]. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau periòde republican. A l'origina, èra la lenga dels Latins, un pòple indoeuropeu italic que s'installèc en Latium dins lo corrent dau segle X avC. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'òsc e de l'ombrian parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'etrusc, una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la peninsula Italica[8]. Ansin, l'alfabet latin es un derivat de l'alfabet etrusc. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en bostrofedon[9]. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament[10].
Lo periòde classic
[modificar | modificar lo còdi]Lo periòde classic dau latin durèc de 75 avC e perdurèc fins a 200 apC. Marca l'apogeu de la literatura latina e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit (aristocracia, classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma Polibi (200-120 avC) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes ancians[11]. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors mots[12].
Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de dialectes latinizats que son recampats au sen de l'expression « latin vulgar »[13]. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'Emperi. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la Renaissença. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las lengas romanicas e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus[14]. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)[15]. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras.
De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana
[modificar | modificar lo còdi]Lo bas latin designa lo latin escrich entre la disparicion de l'Emperi Roman d'Occident e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de Carlesmanhe (768-814). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la diplomacia, de la liturgia e de la literatura sabenta (teologia, filosofia, etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una lingua franca utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau latin classic, mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa gramatica e una integracion de mots vernaculars dins son lexic[16].
En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los segles II e IX apC. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de lengas germanicas vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers 800, lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au latin classic. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la Vulgate de Sant Jiròni venguèc lo modele de las Bíblias medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors concilis o decisions pontificalas dels segles XII e XIII[17].
Aqueu latin medievau foguèt adoptat per l'eleit letrut europeu dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia politica, diplomatica, juridica e administrativa foguèt escricha dins aquela lenga. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en galoroman dins lo nòrd de Gàllia o en tudesc dins l'espaci germanic tengut per los Carolingians.
Dau latin umanista au neolatin
[modificar | modificar lo còdi]A la Renaissença, las foncions scientificas, filosoficas e politicas de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en francés). L'òbra de René Descartes (1596-1650) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de Loís XIII (1610-1643) e de Loís XIV (1643-1715). Ansin, en França, lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'Euròpa[18], mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII.
Lo latin emplegat après la Renaissença es designat per lo terme « neolatin », una expression apareissua a la fin dels ans 1890. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'estampariá. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei 1900, la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas.
Lo latin actuau
[modificar | modificar lo còdi]Lo latin contemporaneu demòra una lenga de cultura qu'es mai que mai emplegaa au sen de la Gleisa Catolica o per las universitats pontificalas. Aquò permet a la lenga d'èsser l'objecte de publicacions regularas, comprés de documents oficiaus emés per las institucions vaticanas. Pasmens, i a pereu de publicacions profanas coma de libres, de bendas dessenhaas o de programas audiovisuaus en latin. La lenga subreviu totjorn en biologia per gerir las questions de cladistica. Dins los domenis tecnics, pòt servir a fabricar de mots noveus. I a egalament de subrevivéncias importantas en drech, un domeni qu'utiliza fòrça expressions latinas per designar de conceptes. Per aquò, lo lexic es estat enrichit per environ 60 000 mots o expressions tecnicas per adaptar la lenga a las realitats dels segles XX e XXI. En revenja, los projectes de revitalizacion de la lenga orala, generalament iniciats dins lo quadre de la construccion europea, aguèron ges de succès.
Escritura e prononciacion
[modificar | modificar lo còdi]L'escritura dau latin
[modificar | modificar lo còdi]L'alfabet latin es derivat de l'alfabet etrusc, un ensemble de 26 letras eissias de l'adaptacion d'un alfabet grèc arcaïc[19]. Las inscripcions latinas mai ancianas son dataas dau segle VII avC. Dins sa forma arcaïca, l'alfabet latin èra compausat de 20 letras. Passèc a 21 letras après l'adopcion de la letra G. Puei, foguèc estendut a 23 letras amb l'integracion de la Y e de la Z durant lo periòde imperiau[19]. Las letras J, U e W son d'ajusts mai tardius, realizats durant l'Edat Mejana e la Renaissença, per notar de sons noveus eissits de la I o de la V. L'alfabet latin actuau ten ansin 26 letras principalas, mas plusors letras e un sistema de diacritics foguèron creadas localas per representar de sons presents dins de lengas non indoeuropeas.
En latin classic, l'escritura coneissiá unicament las majusculas que las minusculas son una invencion medievala. Los textes èran redigits en scriptura continua, es a dire sensa separacion entre los mots. Los prumiers sistemas de puntuacion e l'usatge de separators apareissèron pauc a cha pauc a partir de l'Antiquitat Tardiva. La minuscula apareissèt a la fin dau segle VIII durant lo rèine de Carlesmanhe[20]. Aquela escritura venguèc lo modèle de l'escrich occidentau en inspirant, mai tard, las prumieras poliças tipograficas de la Renaissença.
La prononciacion dau latin
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion dau latin a variat segon las epòcas e las regions. Uei, coexistisson dos sistemas principaus. Lo prumier es la prononciacion classica reconstituia per los filològues a partir dau segle XIX en estudiant los testimoniatges dels gramaticians antics e los usatges de la lenga (jòcs de mot dels autors classics, emprunts entre las lengas, etc.). Es actualament a la basa de la prononciacion dau latin ensenhat dins la màger part de las universitats.
Gramatica
[modificar | modificar lo còdi]Vocabulari
[modificar | modificar lo còdi]Annexas
[modificar | modificar lo còdi]Ligams internes
[modificar | modificar lo còdi]Bibliografia
[modificar | modificar lo còdi]- (en) Eric Herbert Warmington, Remains of Old Latin, Loeb Classical Library, 1935.
Nòtas e referéncias
[modificar | modificar lo còdi]- ↑ Cor de Vaan, Michiel Arnoud (2008). Etymological Dictionary of Latin and the Other Italic Languages (en anglés). Brill, p. 5. ISBN 9789004167971.
- ↑ «Lettera apostolica in forma di motu proprio "Latina lingua"» (en italian) p. 1–2. vatican.va.
- ↑ John Edwin, Sandys (1910). A companion to Latin studies, p. 811–812.
- ↑ (fr) René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », Revue de droit canonique, 1983, pp. 110-168.
- ↑ (fr) Werner Forner e Britta Thörle, Manuel des langues de spécialité, Walter de Gruyter, 2016.
- ↑ (fr) François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023, Publishroom Factory, 2023.
- ↑ (en) Eric Herbert Warmington, Remains of Old Latin, Loeb Classical Library, 1935, p. VII.
- ↑ En causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'ombrian adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.
- ↑ (en) David Diringer, The Alphabet – A Key to the History of Mankind, New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.
- ↑ (en) David Sacks, Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z, Londres, Broadway Books, 2003, p. 80.
- ↑ Polibi, Istòrias, libre III, XXII.
- ↑ (en) W. Sidney Allen, Vox Latina, Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84.
- ↑ (en) W. D. Elcok, The Romance Languages, Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.
- ↑ (en) Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », Journal of Latin Linguistics, vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.
- ↑ (en) W. D. Elcok, The Romance Languages, Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.
- ↑ (fr) Antoine Meillet, Esquisse d'une histoire de la langue latine, Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273.
- ↑ Aquela politica comencèc durant lo pontificat d'Innocenci III (1198-1216). Èra destinaa a luchar contra las eresias.
- ↑ La resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau Sant Emperi. En Belgica, lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a 1835. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en França onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a 1903 dins mai d'un domeni.
- 1 2 (en) Rex E. Wallace e Zikh Rasna, A manual of Etruscan Language and Inscriptions, Nòva York, Beech Stave Press, 2008, pp. xii-xix.
- ↑ (en) Bernhard Bischoff, Latin Paleography: Antiquity & The MIddle Ages, Cambridge University Press, 1990, pp. 112-118.