پرش به محتوا

یشت

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
یشت
نخستین صفحه از یشت‌ها در ویرایش کارل فریدریش گلدنر
اطلاعات
دینمزدیسنا
زبانزبان اوستایی
دورهدوره اوستایی
فصل‌ها۲۱
بخشی از آبان یشت از برگردانِ ابراهیم پورداوود

یَشت از نظر لغوی هم ریشه با کلمهٔ یسن است و معنی تحت‌اللفظی آن نیز پرستش و نیایش است. یشت‌ها سرودهایی هستند که عموماً به ستایش خدایان قدیم ایرانی مانند مهر، ناهید و تیشتر و غیره اختصاص دارند. همهٔ یشت‌ها از نظر قدمت یکسان نیستند.[۱]

در اوستا یشت، نام بخشی از کتابِ اوستا، کتاب دینی زرتشتیان است. یشتن در زبانِ پهلوی، بمعنای ستودن و عبادت کردن است. در اوستا، ۲۱ یشت و به نام‌های گونه‌گون وجود دارد و در آن‌ها عناصرِ مهم از دیدگاهِ مزدیسنا ستوده می‌شوند.

هر یک از یشت‌های بزرگ در نسخه‌های خطی به بخش‌هایی تقسیم می‌گردد که اصطلاحاً کرده نامیده می‌شوند. لازم به تذکر است که تقسیم‌بندی هر یشت به بندها که در چاپ‌های کنونی اوستا معمول است، در نسخه‌های خطی دیده نمی‌شود و یک روش ابداعی است که توسط دانشمندان اوستاشناس عصر حاضر و به منظور سهولت استفاده و ارجاع به وجود آمده‌است.[۲] گرشویچ تاریخ سرایش آن‌ها را حدود سال‌های ۴۳۰ تا ۴۲۰ پ. م می‌داند.[۳] به گمان نزدیک به یقین، یشت‌ها برگرفته از بغان یشتِ اوستای ساسانی می‌باشد.[۴]

بویس دربارهٔ جایگاه چنین ایزدهایی گفته‌است: «از آن جا که آفرینش او (اهورامزدا) در برگیرنده همهٔ خدایان بخشندهٔ دون پایه تر است، آنان، یَزَتَه‌های دین زرتشتی، را احتمالاً نمی‌توان به درستی «خدا» دانست؛ زیرا این واژه موجودات آسمانی و مستقل مشرکان را تداعی می‌کند… از سوی دیگر، منشأ بیشتر یزته‌ها در مقام خدایان مشرکان و جایگاه آن‌ها در مقام موجوداتی که بشخصه شایان پرستش هستند، آنان را فراتر از فرشتگان قرار می‌دهد که در ادیان یک خدایی واسطهٔ بین انسان و خدا به‌شمار می‌روند.»[۵]

نام یشت در کتاب اوستا به صورت «یشتی» (yasti) همریشه و هم معنای «یسنه» به معنای پرستش ایزدان با خواندن نیایش‌ها و برگزار کردن آیین فدیه آمده‌است. بخشی از اوستا که در ستایش ایزدان است یشت‌ها نامیده می‌شود. یشت‌ها را به دو دسته: یشت‌های بزرگ و کوچک تقسیم می‌کنند. هر یک از یشت‌های بزرگ دارای چندین فصل است که آنها را «کرده» می‌گویند. از میان یشت‌های ۲۱ گانه، یشت‌های زیر در زمرهٔ گروه یشت‌های بزرگ: ۱۶، ۱۵، ۱۴، ۱۳، ۱۱، ۱۰، ۹، ۸، ۵، ۱۹ و آنچه می‌ماند، در شمار یشت‌های کوچک قرار دارند.

کهنگی یشت‌های ۲۱ گانه یاد شده، با هم یکسان نیست.

  • یشت‌های ۱ تا ۴ و یشت ۱۸، ۱۲ و ۲۰ جدیدتر هستند.
  • یشت‌های ۵، ۸، ۱۰، ۱۹، ۱۷ و ۱۳ یشت‌های کهن هستند.
  • و سرانجام یشت‌های ۹، ۱۶، ۱۵، ۱۴ و ۱۱ در مواردی، ویژگی‌های یشت‌های کهن را دارند.[۶]

پیشینه و کاربرد

[ویرایش]

یشت‌ها در بستر سنت شفاهی کاهنان و از راه سرایش سیّال پدید آمدند و در گذر زمان دگرگونی‌هایی یافتند.[۷] اشاره‌های جغرافیایی این متن‌ها نشان می‌دهد که سرایش آن‌ها در بخش‌های خاوری ایران بزرگ انجام گرفته است.[۸] امروزه یشت‌ها هم از سوی موبدان و هم از سوی مردم عادی در جاهای گوناگون از جمله آتشکده‌ها و فضاهای خصوصی خوانده می‌شوند.[۹]

نخستین ترجمهٔ مهم یشت‌ها به زبان انگلیسی را جیمز دارمستتر در سال ۱۸۸۳ در مجموعهٔ کتاب‌های مقدس شرق منتشر کرد.[۱۰]

ساختار و دسته‌بندی

[ویرایش]

یشت‌ها از نظر درازا، درونمایه و سبک ادبی بسیار گوناگون‌اند؛ کوتاه‌ترین آن‌ها تنها یک بند دارد و بلندترین آن‌ها (فروردین‌یشت) ۱۵۸ بند را دربرمی‌گیرد.[۱۱] پژوهشگران این سرودها را به سه دسته بخش می‌کنند: یشت‌های «اسطوره‌ای» که داستان پهلوانان و شاهان باستانی را بازمی‌گویند، یشت‌های «سرودی» که بیشتر به توصیف ایزد می‌پردازند و یشت‌های «کوچک» که کوتاه‌تر هستند.[۱۱]

هیچ‌یک از یشت‌ها در آغاز عنوان نداشتند و نام‌گذاری آن‌ها در دورهٔ ساسانی و بر پایهٔ صورت فارسی میانه نام ایزدان انجام شد.[۱۰] یشت‌ها پیوند نزدیکی با گاه‌شماری زرتشتی و خرده‌اوستا دارند و هر یک با یکی از روزهای ماه و ایزد آن روز مرتبط است.[۱۱]

زمان

[ویرایش]

آرتور کریستنسن زمان سرایش یشت‌های بزرگ را به تقریب، این گونه آورده‌است:

  • یشت ۱۰ و ۱۳ و ۱۹ پیش از دوره هخامنشی و اوایل آن عهد
  • یشت ۵ پس از سال ۴۰۴ پیش از میلاد، یشت ۱۷ و ۸ و ۱۴ و یسنای ۹–۱۱ و یسنای ۵۷ و یشت ۱۵ در دوره هخامنشی و احتمالاً سدهٔ چهارم پیش از میلاد،
  • یشت ۹ در حدود سدهٔ نخست میلادی در دوره اشکانی و یشت ۱۶ در اواخر دوره اشکانی

البته با نگاهی کلی به این یشت و دیگر یشت‌ها، این احتمال می‌رود که ایزدان مورد ستایش هر یک در روزگاری و قبیله تنها خدای مورد پرستش بوده‌اند، ولی با درهم آمیختن قبیله‌ها، چنان‌که سران آنان ریاست خود را از دست داده و به معاونت تن داده‌اند، با شکل‌گیری سلسله مراتب نوین، سران ایزدان بی همتا نیز در برابر خدایان قبیله‌های نیرومندتر، به مرتبه معاونت و پایین دستی رسیده‌اند.[۶]

نام یشت‌ها

[ویرایش]

جستارهای وابسته

[ویرایش]

پانویس

[ویرایش]
  1. ↑ تفضلی، احمد، ص ۴۴
  2. ↑ تاریخ ادبیات ایران، ص ۴۵
  3. ↑ Gershevitch، The Avestan Hymn to Mithra، 22.
  4. ↑
    • رجبی، پرویز (پاییز ۱۳۸۷). هزاره‌های گمشده. ج. ۱. تهران: توس. ص. ۱۳۸. شابک ۹۶۴-۳۱۵-۵۷۶-۵.
  5. ↑ Boyce، A History of Zoroastrianism I: The Early Period، 3.
  6. 1 2 حیدری، حسین؛ آقاجانی، محمد (۱۳۹۰). «مقایسه کهن‌ترین سرود توحیدی مصر (اخناتون) با مهریشت اوستا». ادیان و عرفان (۴): ۲۳–۴۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۲۴.‏
  7. ↑ Kreyenbroek، Philip G. (۲۰۲۲). Oral Tradition among Religious Communities in the Iranian-Speaking World. Harvard University.
  8. ↑ Witzel، Michael (۲۰۰۰). The Home of the Aryans.
  9. ↑ Choksy, Jamsheed K.; Kotwal, Firoze M. (۲۰۰۵). «Praise and piety: Niyaryišns and yašts in the history of Zoroastrian praxis». Bulletin of the School of Oriental and African Studies. ۶۸: ۲۱۵–۲۵۲.
  10. 1 2 Darmesteter، James (۱۸۸۳). The Zend-Avesta, Part II: The Sîrôzahs, Yasts and Nyâyis. Oxford University Press.
  11. 1 2 3 Hintze, Almut (۲۰۱۴). «Yashts». Encyclopædia Iranica.
  12. ↑ اوستا، ص ۱۴

منابع

[ویرایش]
برگرفته از «https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=یشت&oldid=43612325»